Dự thảo Nghị quyết chính sách đặc thù khi xét xử vi phạm về kinh tế nhà nước và kinh tế tư nhân có nội dung gì?

Dự thảo Nghị quyết chính sách đặc thù khi xét xử vi phạm về kinh tế nhà nước và kinh tế tư nhân có nội dung gì?

Toà án nhân dân tối cao đang lấy ý kiến dự thảo Nghị quyết hướng dẫn áp dụng một số quy định về cơ chế, chính sách đặc thù thuộc thẩm quyền của Tòa án khi giải quyết, xét xử vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số quy định tại Nghị quyết 37/2026/QH16.

Xem toàn bộ Dự thảo Nghị quyết chính sách đặc thù khi xét xử vi phạm về kinh tế nhà nước và kinh tế tư nhân dưới đây:

Trên đây là thông tin: Dự thảo Nghị quyết chính sách đặc thù khi xét xử vi phạm về kinh tế nhà nước và kinh tế tư nhân có nội dung gì?

Dự thảo Nghị quyết chính sách đặc thù khi xét xử vi phạm về kinh tế nhà nước và kinh tế tư nhân có nội dung gì? (Hình từ Internet)

Tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự đối với vi phạm liên quan đến kinh tế nhà nước và kinh tế tư nhân được quy định ra sao?

Căn cứ tại Điều 7 Nghị quyết 37/2026/QH16 quy định về tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự đối với vi phạm liên quan đến kinh tế nhà nước và kinh tế tư nhân như sau:

Cơ quan tiến hành tố tụng xem xét tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự để khắc phục hậu quả thiệt hại khi có đủ các điều kiện sau đây:

[1] Vì lợi ích chung;

[2] Có gây thất thoát, lãng phí tài sản nhà nước nhưng không tham nhũng;

[3] Các hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh; ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số đang thực hiện, chưa hoàn thành, chưa khắc phục được hậu quả thiệt hại do nguyên nhân khách quan nhưng vẫn có điều kiện, khả năng và bảo đảm tính khả thi để khắc phục, mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội cho địa phương, đất nước; có cam kết của tổ chức, cá nhân có liên quan khắc phục hậu quả thiệt hại.

Nguyên tắc thực hiện chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân thế nào?

Căn cứ theo Điều 3 Nghị quyết 37/2026/QH16 quy định về nguyên tắc thực hiện chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân như sau:

- Tuân thủ Hiến pháp, bảo đảm sự nghiêm minh của pháp luật, không có vùng cấm, không có ngoại lệ, đúng người, đúng vi phạm, thể hiện sự nhân văn, khoan hồng của Đảng, Nhà nước; khuyến khích, bảo vệ người năng động, sáng tạo vì lợi ích chung.

- Bảo đảm khách quan, toàn diện, xem xét kỹ vai trò, động cơ, mục đích của người vi phạm, bối cảnh lịch sử cụ thể, hậu quả thiệt hại, kết quả khắc phục hậu quả thiệt hại và hiệu quả về chính trị, kinh tế - xã hội để xử lý phù hợp.

- Phân định rõ giữa trách nhiệm hình sự với trách nhiệm hành chính, trách nhiệm dân sự; giữa trách nhiệm hành chính với trách nhiệm dân sự; giữa trách nhiệm của pháp nhân với trách nhiệm của cá nhân; xử lý nghiêm hành vi tham nhũng; khoan hồng, giảm nhẹ các hành vi vi phạm nhưng vì lợi ích chung, không tham nhũng, đã chủ động khắc phục hậu quả thiệt hại; ưu tiên áp dụng các biện pháp kinh tế, dân sự, hành chính; xử lý hình sự là biện pháp cuối cùng.

- Tách bạch giữa xử lý trách nhiệm của tổ chức, cá nhân vi phạm với các giải pháp giải quyết, tháo gỡ khó khăn, vướng mắc, khắc phục hậu quả thiệt hại (nếu có) đối với dự án, công trình liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.

- Không áp dụng quy định của Nghị quyết 37/2026/QH16 để xem xét lại bản án hình sự, quyết định xử lý kỷ luật đã có hiệu lực pháp luật đối với tổ chức, cá nhân vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số. Đối với các trường hợp đã bị xử lý hình sự, xử lý kỷ luật, nếu có đủ điều kiện thì được xem xét hoãn, tạm đình chỉ chấp hành hình phạt, miễn, giảm hình phạt, xóa án tích đối với trường hợp đã có bản án, miễn kỷ luật, chưa xem xét kỷ luật theo quy định của Nghị quyết 37/2026/QH16.

- Xử lý nghiêm hành vi lợi dụng quy định của Nghị quyết 37/2026/QH16 để tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, bao che hành vi vi phạm….
Quan điểm không hình sự hóa quan hệ kinh tế, dân sự trước yêu cầu của Nghị quyết 66-NQ/TW năm 2025
Quan điểm không hình sự hóa các quan hệ kinh tế, dân sự không chỉ mang ý nghĩa định hướng chính sách mà còn là một nguyên tắc nền tảng trong tư duy lập pháp hiện đại, gắn liền với yêu cầu kiểm soát và giới hạn quyền lực nhà nước trong lĩnh vực hình sự. Sự giới hạn này được thể hiện trước hết ở phạm vi tội phạm hóa, theo đó Nhà nước chỉ được coi là tội phạm đối với những hành vi có tính nguy hiểm đáng kể cho xã hội, không mở rộng một cách tùy tiện sang các vi phạm mang bản chất dân sự, kinh tế thuần túy và có thể được khắc phục bằng các cơ chế pháp lý khác. Đồng thời, việc áp dụng trách nhiệm hình sự phải tuân thủ chặt chẽ các điều kiện pháp lý, đặc biệt là yêu cầu chứng minh đầy đủ các yếu tố cấu thành tội phạm, qua đó bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội và tránh việc quy kết trách nhiệm hình sự một cách cảm tính. Bên cạnh đó, pháp luật hình sự được xác định là biện pháp cuối cùng (ultima ratio), chỉ được sử dụng khi các công cụ pháp lý khác như dân sự và hành chính không còn khả năng điều chỉnh hiệu quả. Nguyên tắc này có ý nghĩa đặc biệt trong việc ngăn ngừa xu hướng lạm dụng quyền lực hình sự trong quản lý kinh tế. Trên phương diện áp dụng pháp luật, việc khởi tố, truy tố và xét xử đòi hỏi phải dựa trên việc nhận diện đúng bản chất pháp lý của quan hệ tranh chấp, bảo đảm sự phân định rõ ràng giữa trách nhiệm dân sự và trách nhiệm hình sự, qua đó hạn chế tình trạng “hình sự hóa” các quan hệ kinh tế, dân sự do nhận thức không đầy đủ hoặc do áp lực xử lý vụ việc trong thực tiễn.
 

Ở Việt Nam, quan điểm “không hình sự hóa các quan hệ kinh tế, dân sự” đã được khẳng định rõ trong các chủ trương, đường lối của Đảng và Nhà nước, đặc biệt trong bối cảnh thúc đẩy phát triển kinh tế tư nhân và cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh. Nội dung này được khẳng định trong Nghị quyết số 66-NQ/TW, phản ánh sự chuyển dịch từ tư duy quản lý sang tư duy kiến tạo phát triển, trong đó pháp luật hình sự được đặt đúng vị trí là “biện pháp cuối cùng” trong hệ thống công cụ pháp lý. Theo đó, việc xử lý các sai phạm trong lĩnh vực kinh tế cần ưu tiên áp dụng các biện pháp dân sự, kinh tế và hành chính trước khi xem xét trách nhiệm hình sự.[3] Quan điểm này không chỉ phản ánh sự tiếp cận phù hợp với thông lệ quốc tế mà còn thể hiện yêu cầu bảo đảm quyền tự do kinh doanh, quyền sở hữu tài sản và quyền tự chủ của doanh nghiệp trong nền kinh tế thị trường.
Trước hết, về phương diện lý luận, việc không hình sự hóa các quan hệ kinh tế, dân sự xuất phát từ nguyên tắc phân định rạch ròi giữa các loại trách nhiệm pháp lý. Các quan hệ kinh tế – dân sự về bản chất được xây dựng trên cơ sở tự do, tự nguyện, bình đẳng và tự chịu trách nhiệm giữa các chủ thể. Khi xảy ra vi phạm, hậu quả pháp lý chủ yếu mang tính chất tài sản và có thể được khắc phục thông qua các cơ chế dân sự hoặc hành chính. Ngược lại, trách nhiệm hình sự chỉ đặt ra đối với những hành vi có tính nguy hiểm đáng kể cho xã hội, xâm phạm nghiêm trọng đến các lợi ích được pháp luật hình sự bảo vệ.[4] Việc mở rộng phạm vi áp dụng trách nhiệm hình sự sang các quan hệ dân sự, kinh tế thuần túy sẽ làm “hình sự hóa” các rủi ro kinh doanh, đi ngược lại bản chất của nền kinh tế thị trường.
Thứ hai, xét từ góc độ chính sách pháp luật, quan điểm này gắn liền với yêu cầu bảo đảm quyền tự do kinh doanh – một quyền hiến định quan trọng được ghi nhận trong Hiến pháp năm 2013. Trong môi trường kinh doanh, rủi ro là yếu tố tất yếu và không thể loại bỏ hoàn toàn. Nếu mọi sai sót, vi phạm trong hoạt động kinh tế đều có nguy cơ bị xử lý hình sự, thì điều đó sẽ tạo ra tâm lý e ngại, “sợ sai” trong đội ngũ doanh nhân và cán bộ quản lý, từ đó làm triệt tiêu động lực đổi mới, sáng tạo. Do đó, việc giới hạn phạm vi can thiệp của pháp luật hình sự không chỉ là yêu cầu pháp lý mà còn là điều kiện cần thiết để thúc đẩy phát triển kinh tế.
Thứ ba, về phương diện thực tiễn áp dụng pháp luật, việc không hình sự hóa các quan hệ kinh tế, dân sự đòi hỏi phải có tiêu chí rõ ràng để phân biệt giữa vi phạm dân sự và tội phạm. Một trong những tiêu chí quan trọng là yếu tố lỗi và mục đích của hành vi. Những vi phạm phát sinh từ rủi ro kinh doanh thông thường, từ sự thiếu hụt năng lực tài chính hoặc từ việc không thực hiện đúng nghĩa vụ hợp đồng, nếu không có dấu hiệu gian dối, chiếm đoạt hoặc xâm phạm trật tự quản lý kinh tế một cách nghiêm trọng thì không nên bị xử lý bằng biện pháp hình sự. [5] Ngược lại, các hành vi lợi dụng quan hệ kinh tế để thực hiện hành vi gian lận, lừa đảo, trục lợi bất chính thì cần phải bị xử lý nghiêm minh bằng pháp luật hình sự.
Thứ tư, cần nhận thức rằng “không hình sự hóa” không đồng nghĩa với “phi hình sự hóa” một cách tuyệt đối. Nếu việc hạn chế hình sự hóa không đi kèm với cơ chế kiểm soát hiệu quả, có thể dẫn đến nguy cơ bỏ lọt tội phạm hoặc làm suy giảm hiệu lực quản lý nhà nước trong lĩnh vực kinh tế. Do đó, vấn đề đặt ra là phải thiết lập một cơ chế phân loại hợp lý, trong đó pháp luật hình sự chỉ can thiệp khi các biện pháp dân sự và hành chính không đủ khả năng xử lý hoặc khi hành vi vi phạm đạt đến mức độ nguy hiểm cần thiết.
Cuối cùng, từ góc độ hoàn thiện pháp luật, quan điểm không hình sự hóa các quan hệ kinh tế, dân sự đặt ra yêu cầu phải tiếp tục rà soát, sửa đổi các quy định của pháp luật hình sự theo hướng thu hẹp phạm vi tội phạm hóa, đồng thời nâng cao chất lượng các chế định pháp luật dân sự và hành chính để bảo đảm khả năng điều chỉnh hiệu quả các quan hệ kinh tế. Điều này đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa hoạt động lập pháp và thực tiễn áp dụng pháp luật, cũng như nâng cao năng lực của các cơ quan tiến hành tố tụng trong việc nhận diện đúng bản chất pháp lý của các hành vi vi phạm.
Tóm lại, quan điểm không hình sự hóa các quan hệ kinh tế, dân sự không chỉ là yêu cầu mang tính chính sách mà còn là nguyên tắc pháp lý có ý nghĩa định hướng trong quá trình hoàn thiện pháp luật hình sự ở Việt Nam. Việc quán triệt và thực hiện đúng đắn quan điểm này sẽ góp phần bảo đảm sự cân bằng giữa yêu cầu bảo vệ trật tự pháp luật và thúc đẩy phát triển kinh tế, qua đó xây dựng một môi trường pháp lý ổn định, minh bạch và phù hợp với thông lệ quốc tế.