Câu 1: Nếu kẻ xấu sử dụng giấy tờ photo hoặc thông tin cá nhân cũ để mạo danh, mở tài khoản hoặc vay tiền, người dân có thể phải đối mặt với những rắc rối pháp lý nào?
Thứ nhất, bị dính vào nợ xấu và chịu áp lực từ các hoạt đồng thu hồi nợ
Do kẻ xấu sử dụng giấy tờ, thông tin cá nhân giả mạo để lập hồ sơ vay vốn, các tổ chức tín dụng sẽ cập nhật thông tin dư nợ quá hạn này lên hệ thống Trung tâm Thông tin Tín dụng Quốc gia (CIC). Hậu quả là người dân bị suy giảm uy tín tín dụng, không thể tiếp cận các khoản vay vốn chính thống và liên tục bị quấy rối bởi các cuộc gọi, tin nhắn hoặc văn bản đòi nợ.
Thứ hai, có nguy cơ bị liên đới trách nhiệm hình sự
Kẻ xấu thường sử dụng các tài khoản mạo danh làm công cụ luân chuyển dòng tiền bất hợp pháp như nhận tiền lừa đảo, rửa tiền hoặc tổ chức đánh bạc. Khi phát hiện tội phạm, Cơ quan Điều tra sẽ triệu tập người đứng tên thông tin để xác minh với tư cách người có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan, hoặc nghiêm trọng hơn là bị phối hợp điều tra với tư cách là đồng phạm. Cơ sở pháp lý: Điều 174 Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản, Điều 291 Tội thu thập, tàng trữ, trao đổi, mua bán, công khai hóa trái phép thông tin về tài khoản ngân hàng; Điều 324 Tội rửa tiền của Bộ luật Hình sự 2015 sửa đổi, bổ sung 2025.
Thứ ba, mất thời gian, công sức và chi phí để chứng minh bản thân ngoại phạm.
Người dân buộc phải chủ động thực hiện các thủ tục pháp lý như nộp đơn trình báo, trực tiếp làm việc với công an, ngân hàng, đồng thời phối hợp thực hiện các thủ tục trưng cầu giám định chữ ký, chữ viết hoặc xác minh quy trình sinh trắc học (eKYC) nhằm làm rõ bản thân không hề thực hiện giao dịch hay mở tài khoản. Cơ sở pháp lý: Điều 34 Bộ luật Dân sự 2015 quy định vè quyền được bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín.
Câu 2: Người dân cần làm gì ngay để bảo vệ quyền lợi của mình nếu phát hiện bị mạo danh, phát sinh khoản nợ hoặc bị yêu cầu thanh toán một khoản tiền lạ
Thứ nhất, người dân đến trực tiếp chi nhánh của ngân hàng hoặc công ty tài chính nơi phát sinh khoản nợ hoặc tài khoản mạo danh. Người dân lập tức yêu cầu tổ chức tín dụng phong tỏa, khóa tài khoản; trích xuất hồ sơ tín dụng, hình ảnh camera tại quầy khi giao dịch hoặc dữ liệu định danh sinh trắc học (eKYC) để đối chiếu. Đồng thời, yêu cầu ngân hàng lập biên bản xác nhận có việc phản ánh bị mạo danh.
Thứ hai, gửi đơn tố giác tội phạm về hành vi "Lừa đảo chiếm đoạt tài sản" đến Cơ quan Cảnh sát điều tra hoặc Công an cấp xã/phường nơi người dân cư trú hoặc nơi tổ chức tín dụng đặt trụ sở. Đính kèm đầy đủ tài liệu, chứng cứ chứng minh bản thân ngoại phạm như bản sao kê tài khoản CIC, biên bản làm việc với ngân hàng. Cơ sở pháp lý: theo Điều 145 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 sửa đổi, bổ sung 2025 quy định về Trách nhiệm tiếp nhận và thẩm quyền giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố
Thứ ba, người dân tiến hành đăng ký tài khoản trên hệ thống Trung tâm Thông tin Tín dụng Quốc gia (CIC) hoặc qua ứng dụng điện thoại để kiểm tra toàn bộ dư nợ. Nếu phát hiện có nợ xấu do bị mạo danh, người dân gửi đơn khiếu nại điện tử kèm theo thông báo tiếp nhận đơn tố giác tội phạm của Cơ quan Công an để CIC phối hợp với ngân hàng chủ quản tiến hành xác minh, điều chỉnh và xóa lịch sử nợ xấu.
Câu 3: Pháp luật hiện hành quy định như thế nào đối với hành vi thu thập, sử dụng hoặc mua bán trái phép thông tin cá nhân?
Thứ nhất, đối với xử phạt vi phạm hành chính.
Cơ sở pháp lý: căn cứ theo Điều 8 Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025 quy định:
“Điều 8. Xử lý vi phạm pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân
1. Tổ chức, cá nhân có hành vi vi phạm quy định của Luật này và quy định khác của pháp luật có liên quan đến bảo vệ dữ liệu cá nhân thì tùy theo tính chất, mức độ, hậu quả của hành vi vi phạm có thể bị xử phạt hành chính hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự; nếu gây thiệt hại thì phải bồi thường theo quy định của pháp luật.
2. Việc xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ dữ liệu cá nhân thực hiện theo quy định tại các khoản 3, 4, 5, 6 và 7 Điều này và pháp luật về xử lý vi phạm hành chính.
3. Mức phạt tiền tối đa trong xử phạt vi phạm hành chính đối với hành vi mua, bán dữ liệu cá nhân là 10 lần khoản thu có được từ hành vi vi phạm; trường hợp không có khoản thu từ hành vi vi phạm hoặc mức phạt tính theo khoản thu có được từ hành vi vi phạm thấp hơn mức phạt tiền tối đa quy định tại khoản 5 Điều này thì áp dụng mức phạt tiền theo quy định tại khoản 5 Điều này.
4. Mức phạt tiền tối đa trong xử phạt vi phạm hành chính đối với tổ chức có hành vi vi phạm quy định chuyển dữ liệu cá nhân xuyên biên giới là 5% doanh thu của năm trước liền kề của tổ chức đó; trường hợp không có doanh thu của năm trước liền kề hoặc mức phạt tính theo doanh thu thấp hơn mức phạt tiền tối đa theo quy định tại khoản 5 Điều này thì áp dụng mức phạt tiền theo quy định tại khoản 5 Điều này.
5. Mức phạt tiền tối đa trong xử phạt vi phạm hành chính đối với các hành vi vi phạm khác trong lĩnh vực bảo vệ dữ diệu cá nhân là 03 tỷ đồng.
6. Mức phạt tiền tối đa quy định tại các khoản 3, 4 và 5 Điều này được áp dụng đối với tổ chức; cá nhân thực hiện cùng hành vi vi phạm thì mức phạt tiền tối đa bằng một phần hai mức phạt tiền đối với tổ chức.
7. Chính phủ quy định phương pháp tính khoản thu có được từ việc thực hiện hành vi vi phạm pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân.”
Thứ hai, đối với trách nhiệm hình sự
Hành vi thu thập, mua bán dữ liệu cá nhân có thể xem xét truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 288 của Bộ luật Hình sự 2015 sửa đổi, bổ sung 2025 quy định về “Tội đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin mạng máy tính, mạng viễn thông”.
Đối với người thực hiện một trong các hành vi dưới đây để thu lợi bất chính từ 50 triệu đồng đến 200 triệu đồng hoặc gây thiệt hại từ 100 triệu đồng đến dưới 500 triệu đồng hoặc gây dư luận xấu làm giảm uy tín của cơ quan, tổ chức, cá nhân thì bị phạt tiền từ 30 triệu đồng đến 200 triệu đồng và bị phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc bị phạt tù 06 tháng đến 03 năm, cụ thể:
+ Đưa lên mạng máy tính, mạng viễn thông những thông tin trái với quy định của pháp luật, nếu không thuộc một trong các trường hợp quy định tại các điều 117, 155, 156 và 326 của Bộ luật Hình sự 2015;
+ Mua bán, trao đổi, tặng cho, sửa chữa, thay đổi hoặc công khai hóa thông tin riêng hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân trên mạng máy tính, mạng viễn thông mà không được phép của chủ sở hữu thông tin đó;
+ Hành vi khác sử dụng trái phép thông tin trên mạng máy tính, mạng viễn thông.
Mặt khác, người vi phạm có thể bị phạt tiền từ 200 triệu đồng đến 01 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 02 năm đến 07 năm nếu người phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau:
+ Phạm tội có tổ chức;
+ Lợi dụng quyền quản trị mạng máy tính, mạng viễn thông;
+ Thu lợi bất chính 200.000.000 đồng trở lên;
+ Gây thiệt hại 500.000.000 đồng trở lên;
+ Xâm phạm bí mật cá nhân dẫn đến người bị xâm phạm tự sát;
+ Gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội hoặc quan hệ đối ngoại của Việt Nam;
+ Dẫn đến biểu tình.
Ngoài ra, người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 20 đến 200 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm.
Như vậy, từ những quy định trên hành vi thu thập, mua ban dữ liệu cá nhân có thể bị phạt tù 06 tháng đến 07 năm, tùy vào tính chất và mức độ phức tạp của từng trường hợp cụ thể.