Trong rất nhiều vụ tranh chấp thừa kế, câu nói quen thuộc nhất mà luật sư và Tòa án thường nghe là:
“Con cái thì phải được chia đều cho công bằng.”

Tuy nhiên, “chia đều” có thực sự là “công bằng” hay không?
Và trong pháp luật Việt Nam, chia thừa kế có bắt buộc phải chia đều không?

Thực tiễn xét xử cho thấy, không ít gia đình mâu thuẫn gay gắt chỉ vì hiểu sai khái niệm “công bằng” trong thừa kế. Người chăm sóc cha mẹ nhiều năm cho rằng mình phải được hưởng nhiều hơn. Người đi xa cho rằng vẫn là con ruột thì phải được chia ngang bằng. Người ở cùng tài sản lại cho rằng người khác không có quyền đòi hỏi.

Bài viết này sẽ phân tích bản chất pháp lý của việc chia thừa kế, làm rõ khi nào phải chia đều, khi nào không cần chia đều, và đâu là ranh giới giữa công bằng pháp lý và công bằng cảm tính.

1. Pháp luật có bắt buộc chia thừa kế phải “chia đều” không?

Câu trả lời là: KHÔNG PHẢI LÚC NÀO CŨNG CHIA ĐỀU.

Theo Điều 659 và Điều 660 Bộ luật Dân sự 2015, nguyên tắc chia di sản thừa kế được xác định như sau:

• Nếu chia thừa kế theo pháp luật → những người cùng hàng thừa kế được hưởng phần di sản bằng nhau, trừ trường hợp có thỏa thuận khác.

• Nếu chia theo di chúc → thực hiện theo ý chí của người để lại di sản, không phụ thuộc vào việc chia đều hay không.

Như vậy, “chia đều” không phải là nguyên tắc tuyệt đối, mà chỉ là một trong các phương án chia trong trường hợp không có di chúc và không có thỏa thuận khác.

2. Chia đều theo pháp luật – công bằng về mặt pháp lý

Trong trường hợp không có di chúc, pháp luật đặt ra nguyên tắc chia đều cho những người cùng hàng thừa kế để đảm bảo:

• Tránh tranh cãi về công sức, tình cảm.

• Tránh đánh giá chủ quan.

• Tạo sự rõ ràng, minh bạch khi giải quyết tranh chấp.

Ví dụ thực tế

Cha mẹ mất, để lại một căn nhà là di sản. Có 4 người con, không có di chúc.

Dù:

• Người con út ở chung, chăm sóc cha mẹ nhiều năm.

• Người con cả đi làm ăn xa, ít về thăm.

→ Về mặt pháp luật, cả 4 người con vẫn được chia bằng nhau.

Trong trường hợp này, chia đều là công bằng pháp lý, nhưng chưa chắc là công bằng theo cảm nhận cá nhân.

3. Chia theo di chúc – công bằng theo ý chí người để lại tài sản

Khi có di chúc hợp pháp, pháp luật tôn trọng tối đa ý chí của người lập di chúc.

Theo Điều 626 Bộ luật Dân sự 2015, người lập di chúc có quyền:

• Chỉ định người thừa kế;

• Phân định phần di sản cho từng người;

• Truất quyền hưởng di sản của người thừa kế theo pháp luật.

Điều đó có nghĩa là:

• Có thể chia không đều;

• Có thể cho người này nhiều, người kia ít;

• Thậm chí có thể không cho người nào đó hưởng (trừ trường hợp người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc).

Ví dụ

Cha lập di chúc:

• Con út được hưởng toàn bộ căn nhà vì đã chăm sóc cha mẹ.

• Các con khác mỗi người chỉ được hưởng một khoản tiền nhỏ.

Nếu di chúc hợp pháp → Tòa án phải công nhận, dù nhiều người cho rằng “không công bằng”.

Trong trường hợp này, công bằng được hiểu theo ý chí của người để lại di sản, không phải theo cảm xúc của người thừa kế.

4. Người chăm sóc cha mẹ nhiều năm có được chia nhiều hơn không?

Đây là câu hỏi gây tranh cãi nhiều nhất.

Về nguyên tắc

• Không có quy định nào tự động cho người chăm sóc cha mẹ được hưởng nhiều hơn khi chia theo pháp luật.

• Công sức chăm sóc không làm thay đổi suất thừa kế.

Tuy nhiên, pháp luật vẫn có cơ chế để ghi nhận công sức nếu có căn cứ.

5. Trường hợp nào công sức được xem xét khi chia thừa kế?

(1) Có di chúc ghi nhận công sức

Người để lại di sản hoàn toàn có thể:

• Ghi rõ trong di chúc rằng người chăm sóc được hưởng phần nhiều hơn.

→ Đây là cách an toàn và rõ ràng nhất.

(2) Có thỏa thuận giữa các đồng thừa kế

Theo Điều 659 BLDS 2015, những người thừa kế có quyền thỏa thuận về việc phân chia di sản, bao gồm cả việc chia không đều.

Nếu các bên thống nhất:

• Người chăm sóc được hưởng phần lớn hơn → hoàn toàn hợp pháp.

(3) Có yêu cầu thanh toán chi phí hợp lý

Theo Điều 616 và Điều 618 BLDS 2015, người quản lý di sản hoặc người bỏ chi phí hợp lý cho:

• Việc mai táng;

• Chăm sóc người để lại di sản;

• Bảo quản, duy trì tài sản;

→ Có quyền yêu cầu thanh toán chi phí trước khi chia di sản.

Như vậy, công sức chăm sóc có thể được bù đắp bằng tiền, nhưng không tự động làm tăng phần thừa kế.

6. Công bằng pháp lý và công bằng cảm xúc – vì sao dễ mâu thuẫn?

Trong nhiều vụ án, mâu thuẫn không nằm ở giá trị tài sản, mà nằm ở cảm giác “bị đối xử không công bằng”.

• Người ở gần cha mẹ cảm thấy thiệt thòi.

• Người đi xa cảm thấy bị “tước quyền”.

• Người giữ tài sản cho rằng mình có nhiều đóng góp hơn.

Pháp luật không thể đo lường tình cảm, nên buộc phải dùng các tiêu chí pháp lý khách quan. Đây chính là lý do:

Công bằng pháp lý không phải lúc nào cũng trùng với công bằng cảm xúc.

7. Khi nào Tòa án cho phép chia không đều dù không có di chúc?

Trong thực tiễn, Tòa án rất hạn chế việc chia không đều nếu không có căn cứ rõ ràng. Tuy nhiên, có thể xem xét trong các trường hợp:

• Các bên tự nguyện thỏa thuận.

• Có chứng cứ rõ ràng về việc một người bỏ tiền riêng để duy trì, bảo quản, cải tạo tài sản.

• Có căn cứ chứng minh một người đã nhận phần lợi ích trước (ví dụ: đã được cho nhà, cho đất riêng trước đó).

Ngay cả trong các trường hợp này, Tòa án thường:

• Không “chia nhiều hơn”,

• Mà đối trừ giá trị đã hưởng hoặc chi phí đã bỏ ra.

8. Ví dụ thực tế: chia đều nhưng vẫn “không công bằng”?

Một vụ án tại Khánh Hòa:

Cha mẹ mất, để lại căn nhà duy nhất.
Con út sống cùng cha mẹ hơn 20 năm, bỏ tiền sửa nhà, chăm sóc cha mẹ lúc ốm đau.
Ba người con khác đi làm ăn xa.

Không có di chúc.

Tòa án:

• Xác định di sản là 1/2 căn nhà (vì là tài sản chung vợ chồng).

• Chia đều cho 4 người con.

• Chấp nhận yêu cầu của con út về thanh toán chi phí hợp lý đã bỏ ra.

Kết quả:

• Về mặt pháp lý: chia đều.

• Về mặt thực tế: công sức được bù đắp một phần.

9. Làm sao để bảo đảm “công bằng” ngay từ đầu?

(1) Lập di chúc rõ ràng

Nếu muốn ghi nhận công sức của một người → di chúc là giải pháp tốt nhất.

(2) Lập văn bản thỏa thuận trong gia đình

Thỏa thuận sớm giúp tránh mâu thuẫn sau này.

(3) Ghi nhận chi phí, công sức bằng chứng từ

Hóa đơn, giấy tờ, xác nhận của các bên là căn cứ rất quan trọng.

(4) Tư vấn luật trước khi xảy ra tranh chấp

Một buổi tư vấn có thể giúp gia đình tránh nhiều năm kiện tụng.

Chia thừa kế không phải lúc nào cũng phải chia đều, nhưng cũng không thể tùy tiện chia theo cảm xúc.

Pháp luật hướng đến công bằng pháp lý, còn sự công bằng về tình cảm cần được giải quyết bằng:

• Di chúc minh bạch;

• Thỏa thuận thiện chí;

• Và sự hiểu biết đúng về quyền, nghĩa vụ của mỗi người.

Hiểu đúng bản chất của “công bằng trong thừa kế” sẽ giúp gia đình:

• Tránh tranh chấp;

• Giữ được hòa khí;

• Và bảo vệ được quyền lợi chính đáng của từng thành viên.

  1. Hồ sơ khởi kiện phân chia di sản thừa kế:

  Hồ sơ khởi kiện yêu cầu phân chia di sản thừa kế cần được chuẩn bị đầy đủ, chính xác và phù hợp với từng vụ việc cụ thể. Về cơ bản, hồ sơ khởi kiện phân chia di sản thừa kế bao gồm các giấy tờ và tài liệu sau đây:

• Đơn khởi kiện chia di sản thừa kế được lập theo đúng hình thức và nội dung quy định của pháp luật tố tụng dân sự; trong đó nêu rõ yêu cầu khởi kiện, thông tin các đồng thừa kế và di sản đề nghị Tòa án giải quyết;
• Giấy khai sinh của người khởi kiện (bản chính hoặc bản sao hợp lệ) nhằm chứng minh mối quan hệ huyết thống hoặc quan hệ nuôi dưỡng với người để lại di sản;
• Giấy chứng tử của người để lại di sản thừa kế, là căn cứ xác định thời điểm mở thừa kế theo quy định pháp luật;
• Bản kê khai di sản thừa kế, liệt kê cụ thể từng loại tài sản, giá trị ước tính và hiện trạng di sản đang tranh chấp;
• Các giấy tờ, tài liệu chứng minh quyền sở hữu, quyền sử dụng đối với di sản cũng như nguồn gốc hình thành tài sản của người để lại di sản (như giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở, giấy đăng ký tài sản, hợp đồng mua bán, tặng cho…);
• Giấy tờ tùy thân của người khởi kiện (chứng minh nhân dân/căn cước công dân/hộ chiếu) bản sao có chứng thực theo quy định.

• Việc chuẩn bị đầy đủ các tài liệu nêu trên không chỉ giúp Tòa án nhanh chóng thụ lý vụ án mà còn góp phần bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người khởi kiện trong quá trình giải quyết tranh chấp thừa kế.

  2. Quy trình thực hiện khởi kiện phân chia di sản thừa kế:

  Theo khoản 5 Điều 26 Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015 thì tranh chấp thừa kế là tranh chấp về dân sự thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án. Do đó, người có quyền hoàn toàn có thể khởi kiện ra Tòa án có thẩm quyền để yêu cầu chia di sản thừa kế mà người mất để lại.

  Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 quy định về thẩm quyền của Tòa án nhân dân khu vực. Theo đó: Tòa án nhân dân khu vực có thẩm quyền giải quyết theo thủ tục sơ thẩm những tranh chấp quy định tại các điều 26, 28, 30 và 32 của Bộ luật này; giải quyết những yêu cầu quy định tại các điều 27, 29, 31 và 33 của Bộ luật này, trừ yêu cầu hủy phán quyết trọng tài, đăng ký phán quyết trọng tài vụ việc thuộc thẩm quyền giải quyết của một số Tòa án nhân dân cấp tỉnh theo quy định tại khoản 2 Điều 37 của Bộ luật này.

• Trình tự, thủ tục khởi kiện phân chia di sản thừa kế được quy định như sau:

  Bước 1: Chuẩn bị hồ sơ khởi kiện.

  Theo quy định tại Điều 189 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015, người khởi kiện cần chuẩn bị 01 bộ hồ sơ khởi kiện yêu cầu Tòa án phân chia di sản thừa kế (Mục 1.1).

  Trường hợp người khởi kiện chưa thể nộp đầy đủ tài liệu, chứng cứ thì vẫn phải nộp những tài liệu, chứng cứ hiện có để chứng minh quyền khởi kiện của mình. Các tài liệu còn thiếu có thể được bổ sung trong quá trình Tòa án giải quyết vụ án.

  Bước 2: Nộp đơn khởi kiện và thụ lý vụ án. Hình thức nộp đơn khởi kiện.

  Người khởi kiện gửi đơn khởi kiện kèm theo tài liệu, chứng cứ mà mình hiện có đến Tòa án có thẩm quyền giải quyết vụ án bằng các phương thức sau đây (khoản 1 Điều 190 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015):

• Nộp trực tiếp tại Tòa án;
• Gửi đến Tòa án theo đường dịch vụ bưu chính;
• Gửi trực tuyến bằng hình thức điện tử qua Cổng thông tin điện tử của Tòa án (nếu có).

• Bước 3: Chuẩn bị xét xử sơ thẩm.

  Theo Điều 203 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015, thời hạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm được quy định như sau:

• Thời hạn chuẩn bị xét xử các loại vụ án, trừ các vụ án được xét xử theo thủ tục rút gọn hoặc vụ án có yếu tố nước ngoài, được quy định như sau:
• Đối với các vụ án quy định tại Điều 26 và Điều 28 của Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 thì thời hạn là 04 tháng, kể từ ngày thụ lý vụ án;
• Đối với các vụ án quy định tại Điều 30 và Điều 32 của Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 thì thời hạn là 02 tháng, kể từ ngày thụ lý vụ án.

• Đối với vụ án có tính chất phức tạp hoặc do sự kiện bất khả kháng, trở ngại khách quan thì Chánh án Tòa án có thể quyết định gia hạn thời hạn chuẩn bị xét xử nhưng không quá 02 tháng đối với vụ án thuộc trường hợp quy định tại điểm a khoản này và không quá 01 tháng đối với vụ án thuộc trường hợp quy định tại điểm b khoản này.

  Trường hợp có quyết định tạm đình chỉ việc giải quyết vụ án thì thời hạn chuẩn bị xét xử được tính lại kể từ ngày quyết định tiếp tục giải quyết vụ án của Tòa án có hiệu lực pháp luật.

  Trong giai đoạn này, Tòa án sẽ tiến hành các hoạt động tố tụng như: Lấy lời khai, thu thập chứng cứ, hòa giải giữa các đương sự (nếu đủ điều kiện), xác minh nguồn gốc và hiện trạng di sản.

  Bước 4: Xét xử sơ thẩm và thi hành bản án.

  Sau khi kết thúc giai đoạn chuẩn bị xét xử, nếu vụ án không thuộc trường hợp tạm đình chỉ hoặc đình chỉ, Tòa án sẽ ra quyết định đưa vụ án ra xét xử sơ thẩm. Kết thúc phiên tòa sơ thẩm, có thể phát sinh các trường hợp:

• Các đương sự kháng cáo theo thủ tục phúc thẩm;
• Viện kiểm sát kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm;
• Hoặc vụ án có thể được xem xét theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm theo quy định pháp luật.

• Sau khi nhận đơn khởi kiện hợp lệ, Thẩm phán được phân công sẽ xác định mức tiền tạm ứng án phí, ghi rõ trong giấy báo và giao cho người khởi kiện.

  Trong thời hạn 07 ngày kể từ ngày nhận được giấy báo, người khởi kiện có nghĩa vụ nộp tiền tạm ứng án phí tại cơ quan thi hành án dân sự theo hướng dẫn trong giấy báo. Sau khi nộp, người khởi kiện phải nộp lại biên lai thu tiền tạm ứng án phí cho Tòa án.

  Khi nhận được biên lai hợp lệ, Thẩm phán sẽ ra quyết định thụ lý vụ án và ghi vào sổ thụ lý theo quy định.
  
  LS TRẦN MINH HÙNG